Elektronische atlassen

 

Camiel van Daelen

 

1. Inleiding

De laatste decennia heeft de automatisering op het gebied van de ruimtelijke informatica een grote sprong voorwaarts gemaakt. De verbeterende technieken en de steeds groter wordende verkeersstromen op het Internet zorgen ervoor dat geografische informatie veel diverser verspreid en bekeken kan worden. Informatie wordt makkelijker toegankelijk, mede dankzij de snelle computers van tegenwoordig.

In dit werkstuk wordt gekeken naar de elektronische atlas. Door de ontwikkelingen in de computer- en Internetbusiness komen er steeds meer, steeds betere en steeds snellere produkten. Er zijn talloze cd-roms verkrijgbaar en op het World Wide Web worden wekelijks nieuwe sites geďnstalleerd waar mensen geografische informatie vandaan kunnen halen. Ook in het onderwijs wordt steeds meer gebruik gemaakt van de computer. De jeugd van nu groeit op in een wereld die wordt beheerst door de technologie. Men leert kinderen werken en omgaan met de PC. Steeds meer basisscholen en middelbare scholen krijgen subsidies voor het aanschaffen van de moderne leermiddelen. Het wordt Computer Ondersteunend Onderwijs (COO) genoemd.

In dit werkstuk zal gepoogd worden een antwoord te vinden op de volgende vraag: Heeft de elektronische atlas in het onderwijs meer voordelen dan de conventionele, analoge atlas? Voordat we daarop in kunnen gaan, zal eerst, in hoofdstuk 2, een omschrijving worden gegeven van de begrippen atlas en elektronische atlas, en worden de verschillen aangegeven. In dat zelfde hoofdstuk zullen ook drie typen elektronische atlas nader worden benoemd. Vervolgens worden in hoofdstuk 3 de verschillende media bekeken die gebruikt worden voor de elektronische atlas, zoals cd-roms en het World Wide Web, betrekking hebbende op het onderwijs. In hoofdstuk 4 worden de voor- en nadelen van een elektronische atlas boven een analoge atlas beschreven. Tot slot wordt in de conclusie (hoofdstuk 5) gekeken of de hierboven gestelde vraag kan worden beantwoord.

2. De Elektronische Atlas

2.1 Definities

In het Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, de Van Dale, wordt de volgende definitie van het begrip atlas gehanteerd: Boek met geografische of andere kaarten. Deze uitleg is een oude definitie van een traditionele atlas, maar is niet erg geschikt in de context van dit werkstuk. Niet vanwege het feit dat het niet anticipeert op de ontwikkeling van de atlassen, maar vooral omdat het het doel en gebruik van de atlas negeert (Van Elzakker, 1993). Wanneer een atlas voldoet aan een goede structuur, aan homogeniteit en aan leesbaarheid zou een meer geschikte definitie zijn: Een atlas is een systematische en coherente verzameling van geografische gegevens, in analoge of digitale vorm, die een bepaald gebied en één of meer verschijnselen weergeven, gebaseerd op een bepaalde doelstelling, samen met gereedschappen voor navigatie, het terug kunnen vinden van informatie, analyse en afbeelding (Koop, 1993). In deze definitie wordt dus ook al uitgegaan van een digitale vorm van een atlas.

De definitie van een elektronische atlas is als volgt: Een digitaal geografisch informatiesysteem dat op een bepaald gebied of thema betrekking heeft in relatie met een bepaalde doelstelling, tezamen met een toegevoegde verhalende mogelijkheid waarin kaarten een dominante rol spelen (Ormeling, 1994).

2.2 Verschillen tussen analoge atlas en elektronische atlas

In onderstaande tabel (tabel 1) zijn de verschillen weergegeven tussen een analoge, traditionele atlas en de elektronische atlas. Bij de elektronische atlassen is uitgegaan van de interactieve en analytische vorm. De view-only atlassen zijn ingedeeld bij de papieren atlassen. De reden hiervan is dat in feite de elektronische view-only atlas geen extra meerwaarde heeft dan de papieren kaart. De drie typen elektronische atlas, die net al even genoemd werden, komen ter spraken in de volgende paragraaf. De voor- en nadelen van de beide vormen atlas zullen in hoofdstuk 4 nog aan de orde komen.

tabel 1. Verschillen tussen atlas en elektronische atlas (Ormeling, 1996)

papieren atlas / view-only atlas interactieve / analytische atlas
statisch dynamisch
passief interactief
enkel kaarten kaarten én multimedia
gelimiteerd / selectief compleet
kaarten in een kader verschuiven en zoomen mogelijk
tussenweg voor alle vormen van gebruik aanpassing aan specifieke wensen
kaart als eindprodukt kaarten als een interface

2.3 Soorten elektronische atlassen

Er kunnen drie typen elektronische atlassen worden onderscheiden, te weten:

1. view-only atlassen

2. interactieve elektronische atlassen

3. analytische elektronische atlassen

Ad. 1. View-only atlassen kunnen worden vergeleken met de traditionele, analoge atlas. Zoals de naam al doet vermoeden kun je de kaarten alleen bekijken. Er kan niet gezoomd worden, je kunt niet doorklikken naar een land, provincie of stad. Het zijn vaak gescande kaarten uit een papieren atlas. De digitale kaarten hebben, in het algemeen, wel een hoge resolutie en de bestandsgrootte is minimaal. Hoe kleiner de bestandsgrootte hoe sneller de kaart zichtbaar en scherp is. Een voorbeeld van een on-line view-only atlas is de Atlas of the world (site niet meer opvraagbaar, red.). Op deze site kun je in het linker frame een continent aanklikken, vervolgens komen in het rechter frame, de landen van dat continent in tabelvorm. Als je een land aanklikt verschijnt enige seconden later een scherp gescand plaatje van dat betreffende land. Je kunt het plaatje bekijken en eventueel downloaden, verder zijn de mogelijkheden beperkt.

Ad. 2. Met de interactieve elektronische atlas wordt een atlas bedoeld waarbij de gebruiker interactief is met de computer, oftewel de atlas en de gebruiker beďnvloeden elkaar wederzijds. Vanuit een basiskaart, bijvoorbeeld van de wereld, kan op elk continent worden geklikt of ingezoomd. Bij een land terechtgekomen kan een stad, een natuurgebied of iets dergelijks worden aangeklikt. Daarbij kunnen foto's, stukken tekst, geluidsfragmenten, animaties, grafieken, tabellen etcetera tevoorschijn komen. Een mooi voorbeeld van een dergelijke elektronische atlas is de Encarta WorldAtlas 97 (zie figuur 1). Ze biedt de mogelijkheid om in te zoomen op 1,2 miljoen plaatsen, van grote steden kan een plattegrond worden opgevraagd, ze bezit 3.000 kleurenfoto's, 4.000 geluidsfragmenten, 360 panoramische views, etcetera. Kortom: een zeer uitgebreide en fraai ogende interactieve atlas.

figuur 1. Encarta World Atlas

Ad. 3. De analytisch elektronische atlas heeft veel weg van een geografisch informatiesysteem (GIS). Het verschil tussen deze twee zit in de structuur en vooral in het feit dat atlassen vaak een verhaalstructuur hebben wat een GIS niet heeft (Ormeling, 1993). Een GIS kán de basis vormen van een elektronische atlas. Figuur 2 geeft schematisch aan wat het verschil is tussen een elektronisch analytische atlas en een GIS. Bij een elektronische atlas staan bij voorbaat de te stellen vragen nog niet vast. De verzameling geografische gegevens domineert het informatiesysteem. Bij een geografisch informatiesysteem wordt in het algemeen eerst een vraag gesteld. De relevante gegevens worden gezocht bij de informatiebehoefte (Koop, 1994). Een voorbeeld van een analytisch elektronische atlas is de National Atlas of Canada. Deze wordt in hoofdstuk 3, waarbij wordt gekeken naar toepassingen ervan in het onderwijs, nader benoemd.

figuur 2. Verschil elektronische atlas en GIS (Koop, 1994)

3. De elektronische Atlas in het onderwijs

3.1 Computer Ondersteunend Onderwijs (COO)

In het onderwijs wordt meer en meer gebruik gemaakt van de computer. Het zogenaamde Computer Ondersteunend Onderwijs kent een aantal winstpunten. Op de eerste plaats vindt door visualisatie verheldering plaats. Bepaalde zaken worden een stuk duidelijker als ze op een monitor worden weergegeven. Er is, op de tweede plaats, duidelijk een tijdsbesparing voor zowel docent als leerling zichtbaar. Dit heeft vooral betrekking op oefeningen en toepassingen. Vervolgens raakt de leerling op een interactieve manier betrokken met de stof. Hierdoor wordt het leerproces versneld. Als een leerling een simulatie op een beeldscherm ziet (van bijvoorbeeld bodemerosie) komt de boodschap vaak beter over dan dat men naar een leraar luistert. Bij dergelijke simulaties of animaties wordt de informatie niet alleen sneller opgenomen en begrepen, het blijft ook nog eens langer bij. Tot slot is de computer ook nog geschikt voor zelfstudie, de leerling wordt onafhankelijker van de docent (Kraak, 1992).

3.2 Belangrijke functies van digitale schoolatlassen

Een elektronische atlas die bestemd is voor het onderwijs, dus educatieve doeleinden heeft, moet een aantal functies en / of mogelijkheden zeker bezitten. Ormeling heeft een tabel opgesteld waarin hiërarchisch de gewenste functies van elektronische schoolatlassen worden genoemd. De tien belangrijkste functies worden in tabel 2 opgesomd.

tabel 2. Hiërarchie van wenselijke functies voor elektronische schoolatlassen (Ormeling, 1996)

Hiërarchie van wenselijke functies voor elektronische schoolatlassen
1. zoom- en scroll-functies
2. de mogelijkheid om alle kaart objecten te onderzoeken
3. toegang tot grootschalige kaarten met de gewenste locaties door de plaatsnamen in te voegen
4. verklarende teksten bij de kaarten
5. gemakkelijk de startpositie van de atlas kunnen terugvinden
6. overzicht van de kaartfunctie
7. in een kaartje of schema de positie tonen waar de gebruiker zich bevindt
8. mogelijkheid om kaarten te vergelijken door vensters samen te voegen
9. de routes door de atlas markeren
10. plaatjes tonen achter zogenaamde hotspots op de kaart

De Encarta Worldatlas voldoet aan veel van deze kenmerken. Er is bijvoorbeeld continu een wereldbol in beeld waarop wordt aangegeven waar de gebruiker zich op de wereld bevindt. Een nadeel is dat niet kan worden teruggegaan naar een kaartje wat eerder is bekeken en dat de route door de atlas niet wordt gemarkeerd. Desalniettemin zou de Worldatlas aardig kunnen dienen als steun bij de aardrijkskundeles.

3.3 Cd-roms

De afkorting ROM staat voor Read Only Memory. Op een cd-rom kunnen veel gegevens worden opgeslagen (ongeveer 600 Mb), dit in tegenstelling tot een diskette. Vanwege de hoeveelheid ruimte op de schijf is er veel plaats voor kaartmateriaal, geluidsfragmenten, animaties, video's en dergelijke. Dat allemaal maakt het een zeer bruikbaar medium. Het is wel een vereiste dat men in het bezit is van een snelle computer met een cd-rom drive, een geluidskaart, een videokaart en een beeldscherm met een hoge resolutiemogelijkheid.

Tegenwoordig zijn er veel elektronische atlassen verkrijgbaar op cd-rom. De meeste digitale atlassen op cd-rom hebben veelal een andere doelgroep dan de educatieve. Er zijn wel veel produkten bestemd voor particuliere of professionele gebruikers. Of ze ook allemaal voldoen aan de eisen en functies die vereist zijn bij een digitale schoolatlas is nog maar de vraag.

3.4 Het World Wide Web: Schoolnet

Het Internet is een nieuw medium met zeer veel mogelijkheden. Het grote voordeel is dat de ruimtelijke gegevens vaker kunnen worden ge-updated. De gegevens op bijvoorbeeld een cd-rom zijn relatief snel verouderd. Sinds de opkomst van dit medium zijn er in verschillende landen digitale nationale atlassen geďntroduceerd. Het zijn meestal initiatieven van de overheidsinstanties.

In Canada is in 1994 het National Atlas Information System (zie figuur 3) opgestart waarbij veel ruimtelijke gegevens toegankelijk werden. Een voortvloeiend initiatief is het Schoolnet project (site niet meer opvraagbaar, red.). Het is de bedoeling dat in het jaar 2000 alle scholen in Canada gebruik kunnen maken van het Internet. Schoolnet is gebaseerd op de ruimtelijke gegevens van de National Atlas en is samengesteld met hulp van een teacher advisory group waarin leraren plaats hebben vanuit heel Canada. Schoolnet geeft textuele uitleg en achtergrond-informatie bij de vele kaartjes en geografische begrippen, leerlingen kunnen mee-doen aan een quiz over de geografie van Canada, ook is er een resource-site voor leraren (Siekierska, 1996).

figuur 3. Homepage van de National Atlas of Canada

Het is belangrijk dat dergelijke site site voor kinderen / leerlingen makkelijk te hanteren is. Ook het gebruik van kleuren is van belang: vrolijke en heldere kleuren duiden op een leuke site. Een recente ontwikkeling van het Schoolnet is de Issue Mapper. Hierbij kan on-line een kaart worden vervaardigd, de layers kunnen zelf gekozen worden uit een database van zo'n 200 lagen. De uiteindelijke kaart, met daarin veel informatie en een heldere legenda, is een zeer bruikbaar gereedschap. Het is een evidente bron voor zowel leraar als leerling.

3.5 De Grote Bosatlas

De Grote Bosatlas is al sinds jaar en dag dé atlas van het vak aardrijkskunde. Vanaf de eerste druk (1877) zijn er al 51 exemplaren verschenen. Uiteraard moet de atlas met de tijd meegaan, daarom is er bij de nieuwe oplage van de 51e druk een tweetal diskettes meegeleverd met, de meest recente, statistische gegevens. De leerling kan zelf kaarten en diagrammen maken (zie figuur 4). Op zich is dit een heel mooi idee: ondersteunende digitale hulpmiddelen naast het gebruik van de Grote Bosatlas. Maar de meeste kaartjes, die zelf gemaakt en samengesteld kunnen worden, zijn kartografisch niet verantwoord. Het zijn allemaal choropleten en in veel kaarten worden de waarden (van een bepaald onderwerp) in absolute aantallen weergegeven. Zo kan dus een vertekend beeld ontstaan. Het was beter geweest om verschillende kartografische weergave-methoden te gebruiken. Het grote probleem is dat Wolters-Noordhoff de produktie van de Grote Bosatlas Statistiek '98 / '99 heeft uitbesteed aan een automatiseringsbedrijf. De financiering zal wel grote parten hebben gespeeld.

De digitalisering van ruimtelijke gegevens gaat verder, zo ook Wolters-Noordhoff. Komend jaar verschijnen er een drietal cd-roms (Nederland, Europa en de Wereld) bij de Grote Bosatlas. Het zijn topografische programma's, bestemd voor de basisvorming. Alle kaarten zijn in lagen (landen, steden, gebergten, rivieren en dergelijke) opgebouwd en kunnen afzonderlijk worden afgebeeld. De kleuren en de kaarten zijn gebaseerd op het Bosatlas stylisme (Hendriks, 1998). De leerling kan oefeningen maken, meedoen met een quiz, zoeken, een spel spelen en een mini-atlas bekijken. Het is aan te nemen dat de kaarten kartografisch wel verantwoord zijn. Het gaat overigens enkel om topografisch kaartmateriaal, thematische kaarten zitten er niet bij.

figuur 4. Statistiek Bosatlas '98 / '99

4. De voor- en nadelen van de elektronische atlas

In voorgaande hoofdstukken is aan de orde geweest wat nu precies een elektronische atlas is. Tevens is er gekeken naar de verschillen tussen de analoge, papieren atlas en de digitale tegenhanger (zie tabel 1). De toepassing van de computer en ook van de elektronische atlas in het onderwijs is de laatste jaren toegenomen. De volgende vraag komt op: Heeft de digitale atlas nu zoveel meer voordelen dan de analoge atlas? Om antwoord te kunnen geven op die vraag dienen eerst de voor- en nadelen van de digitale atlas tegenover de voor- en nadelen van de analoge atlas gezet te worden.

4.1 Voordelen van de elektronische atlas boven een papieren atlas

Een belangrijk voordeel is dat de digitale atlas relatief snel, makkelijk en goedkoop up-to-date is te houden. Vooral via het Internet kan deze dagelijks worden bijgehouden. Ook de cd-rom is makkelijk te onderhouden indien er een zogenaamde webkoppeling is toegevoegd. Deze koppeling maakt het mogelijk om bijvoorbeeld recente data toe te voegen aan het bestand.

Papieren atlassen kunnen, in tegenstelling tot elektronische, nauwelijks dynamische processen (zeestromingen, weerpatronen en dergelijke) weergeven. Animaties kunnen heel verhelderend werken bij digitale atlassen. Ze kunnen makkelijk patronen weergeven over een bepaalde tijdsperiode. Zo zou je veranderende straalstroompatronen over een periode van een jaar goed kunnen nabootsen in een animatie door bijvoorbeeld 50 opeenvolgende kaartjes snel achter elkaar te tonen. Bij een papieren atlas moet je (vanwege beperkte ruimte) volstaan met een tweetal kaarten.

Analoge atlassen bezitten een zekere mate van interactiviteit afhankelijk van de voorkennis van de gebruiker. Als iemand een bepaalde voorkennis heeft van bijvoorbeeld symbolen op een kaart kan een andere kaart misschien makkelijker geďnterpreteerd worden. Deze mate van interactie valt in het niet met die van de digitale atlassen. Met de muis kunnen verschillende items aangeklikt worden. Er kan dan zichtbaar worden waar dat item voor staat, je zou kunnen inzoomen op een gebied, er kan een legenda worden opgevraagd als dat nodig is, er zijn talloze mogelijkheden.

Multimedia zou vertaald kunnen worden als gebruik makende van vele middelen. Bij een papieren atlas wordt ook van veel middelen gebruik gemaakt. Zo worden er in een atlas naast kaarten ook diagrammen, tabellen, grafieken gebruikt. Maar net als bij de interactie wordt de analoge atlas ook bij multimedia overtroffen door de elektronische atlas. Middels animaties, video's, foto's, plaatjes, teksten worden verschillende zaken helder toegelicht (Ormeling, 1996).

Bovengenoemde punten maken de digitale atlas natuurlijk een veel aantrekkelijker medium dan de analoge atlas. De analoge atlas verliest op het gebied van de aantrekkelijkheid duidelijk terrein.

4.2 Nadelen van de elektronische atlas boven een papieren atlas

Een groot nadeel van de elektronische atlas is dat je computerafhankelijk bent. Om leerlingen opdrachten te laten maken moeten er in ieder geval voldoende computers zijn. Gelukkig reserveert de overheid geld voor scholen zodat deze apparatuur kunnen aanschaffen voor de leerlingen.

Een digitale atlas is minder snel toegankelijk. Als je even iets moet weten of opzoeken kun je zo de Bosatlas even pakken, met de elektronische atlas gaat dat niet. Het voordeel van een papieren atlas is dat ze compact en overzichtelijk is. Dat kan nog van veel elektronische atlassen niet gezegd worden.

Er zijn nog genoeg voorbeelden te vinden, vooral op het Internet, van elektronische atlassen waarbij de gebruiker snel kan verdwalen. Dat komt dan door een gebrek aan volgorde of door een gebrekkige structuur, dat moet voorkomen worden bij schoolatlassen. Een oplossing voor dit probleem kunnen handleidingen c. q. opdrachten zijn waaraan de leerlingen zich moeten houden.

Een niet te overschatten nadeel van de digitale atlas is de schaal. Door het vaak onbeperkt kunnen in- en uitzoomen mist de gebruiker een schaal. Een relevante schaal is in feite vereist om de zogenaamde mental map te creëren. Door het zoomen kan men moeilijker een idee vormen hoe een land in verhouding staat tot bijvoorbeeld het land van afkomst. In gedrukte atlassen is vaak een inzetkaartje getekend bij een ander land zodat te zien hoeveel maal groter dat land is. In view-only atlassen is enkel een schaalstok vermeld, maar dat zegt weinigen iets (Ormeling, 1994).

5. Conclusie

De elektronische atlas heeft zo z'n voor- en nadelen tegenover de gedrukte, papieren atlas. Wil een digitale atlas functioneel zijn dan moet aan bepaalde eisen worden voldaan. Naar mijn mening zal de analoge atlas op den duur niet verdwijnen. Om een bepaald beeld te krijgen en te vormen is het zeker aan te raden leerlingen steeds in aanraking te laten komen met de analoge atlas. De toekomst zal zijn dat de gedrukte atlas ter ondersteuning dient van de digitale pendant. Aan de hand van bijvoorbeeld de Bosatlas kunnen leerlingen een mental map creëren. Ze moeten in gedachte een mentale kaart voor ogen kunnen houden, een soort van referentie waaraan ze zich kunnen vasthouden. Met de elektronische atlas is dat moeilijker vanwege de schaalproblemen.

Het toekomstbeeld van de aardrijkskunde zal zijn dat de leerling aan de hand van de Grote Bosatlas en met behulp van cd-roms oefeningen zal doen. Wolters-Noordhoff heeft een belangrijke stap in de juiste richting gezet. Het zal niet enkel de papieren Bosatlas zijn, het zal ook niet enkel de digitale atlas zijn, het zal een combinatie van beide moeten worden. De 52e editie, die Wolters-Noordhoff rond het begin van de 21e eeuw wil laten verschijnen, zal dunner zijn dan de versie die nu in de winkels ligt, maar er zullen meer kaarten en statistische materiaal op cd-rom worden bijgeleverd.

 

Literatuur

Elzakker, C. van (1993), The use of electronic atlases. Electronic atlases. Proceedings of the seminar on electronic atlases held at the Eötvös Lorand University, Visegrad 1993, p. 138 - 155. Budapest.

Hendriks, R. (1998), De Grote Bosatlas 51e editie (site bezocht op 4 november '98).

Köbben, B. (1996). Atlas design and production for the World Wide Web - the Dutch experience. Electronic atlases II. Proceedings of the seminar on electronic atlases held at the Charles University, Prague 1996, p. 25 - 32. Amersfoort.

Koop, R. O. (1993), Tools for the electronic production of atlases. Electronic atlases. Proceedings of the seminar on Electronic atlases held at the Eötvös Lorand University, Visegrad 1993, p. 129 - 137. Budapest.

Koop, R. O. (1994). De technische achtergronden bij het ontwikkelen van elektronische atlassen. NVK publicatiereeks, Elektronische atlassen 12, p. 23 - 30. Amersfoort.

Kraak, M. J. & A. Koussoulakou (1992). Computer-ondersteunend onderwijs en kartografie: de produktie en visualisatie van digitale terrein modellen. NVK publicatiereeks, Computergebruik in kartografie-onderwijs 4, p. 21 - 27. Amersfoort.

Ormeling, F. J. (1993). Teaching atlas use. Electronic atlases. Proceedings of the seminar on electronic atlases held at the Eötvös Lorand University, Visegrad 1993, p. 71 - 78. Budapest.

Ormeling, F. J. (1994). Elektronische atlas - een nieuwe schatkist van ruimtelijke informatie? NVK publicatiereeks, Elektronische atlassen 12, p. 5 - 12. Amersfoort.

Ormeling, F. J. (1996). Functionality of electronic school atlases. Electronic atlases II. Proceedings of the seminar on electronic atlases held at the Charles University, Prague 1996, p. 33 - 39. Amersfoort.

Siekierska, E. & D. Williams (1996). National atlas of Canada on the Internet and Schoolnet. Electronic atlases II. Proceedings of the seminar on electronic atlases held at the Charles University, Prague 1996, p. 19 - 23. Amersfoort.