Vestingwerken uit de Nieuwe Hollandse Waterlinie






Vesting Naarden (1)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1675-1683.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: De vesting was van grote strategische waarde, maar ook kwetsbaar omdat zij direct genaderd kon worden. Veel aanpassingen kwamen in de loop van de negentiende eeuw tot stand: een bomvrije poort (1877), bomvrije kazerne, remises, kazematten, schuilplaatsen en een militaire bakkerij. In 1926 is de vesting opgeheven. Thans is het grootste deel gerestaureerd en geeft een goed beeld van een vesting die in de loop der eeuwen is aangepast aan de veranderde strijdmiddelen en strijdmethoden.



















Fort Ronduit (2)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1873 op de plaats van oudere werken.
Functie: Dit polygonale fort diende ter bestrijking van de buitendijkse gronden ten noorden van de vesting Naarden en is door een gedekte gemeenschapsweg verbonden met Naarden. Het fort bevindt zich in een nog redelijke staat en bezit nog grotendeels intact aardwerk.
Batterijen of werken aan de Karnemelksloot (3)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1787.
Functie: Deze kleine werken bewaakten de Karnemelksloot en de tussen de batterijen gelegen inundatiesluis. De sluis is gerestaureerd en de batterijen zijn in gebruik bij scoutinggroepen.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Verbeterd in 1873.
Het offensief voor Naarden of de vijf batterijen ten zuiden van Naarden (4)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1868-1870 ten zuiden van Naarden.
Functie: Het moest de offensieve bewegingen van het veldleger op de hoge gronden voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie mogelijk maken. Al snel werd de bestemming gewijzigd tot opname van het terugtrekkende veldleger.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Vier van de vijf werken zijn afgebroken, slechts het grootste en belangrijkste werk is bewaard gebleven, namelijk het zogenaamde Hoofdwerk. Dit polygonaal ontworpen Hoofdwerk heeft een voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie unieke in de droge gracht vrijstaande en van schietgaten voorziene muur, met op de hoekpunten uitbouwen ter flankering.
Infanteriestelling (5)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1915-1918 ten zuiden en ten oosten van Naarden.
Functie: Deze stelling beschermde het offensief voor Naarden en de verouderde vesting Naarden en bood ook de mogelijkheid tot opname van het teugtrekkende veldleger.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Aanvankelijk aangelegd als een tijdelijke aarden versterking (veldversterking), werd in 1918 het zuidelijke gedeelte voorzien van tientallen gewapende betonnen schuilplaatsen. Deze bevinden zich nu op het terrein van de camping "Het Franse Kamp". Het overige deel van de stelling is vrijwel geheel verdwenen.
Vesting Muiden (6)
Bouwjaar en plaats: De omwalling werd aangelegd in 1577.
Functie: De vesting diende ter afsluiting van de (voormalige) Zeedijk en de trekvaart van Naarden. Tevens beschermde zij de in de Vecht gelegen zeesluizen die belangrijk waren voor de inundaties.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: De omwalling werd in de negentiende eeuw ingrijpend verbeterd. De vesting met haar in 1877-1879 gebouwde caponnière, remises en grote bomvrije kazerne verkeert in goede staat.
Muiderslot met wal (7)
Bouwjaar en plaats: Het Muiderslot dateert uit de dertiende eeuw en de wallen zijn aan het einde van de achttiende eeuw aangelegd.
Functie: De wallen dienden ter verdediging van de havenmond en de Zeedijk. Het Muiderslot heeft tot ver in de negentiende eeuw als blindeerbaar reduit en opslagplaats gefunctioneerd.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: De wallen werden verbeterd in 1851 en 1877-1879. In 1851 werd een voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie unieke holle sluisbeer gebouwd voor het in- en uitlaten van water tijdens de inundaties. De sluiskokers konden van binnenuit bediend worden en vanuit de geweerschietsleuven in de beer werd de gracht geflankeerd. In 1877-1879 werden er bomvrije kazernes met remises gebouwd, die in 1955 zijn gesloopt.
Westbatterij (8)
Bouwjaar en plaats: 1799, tegenover het Muiderslot.
Functie: Beveiliging van de havenmond en flankeren van de Zeedijk.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: 1850, bomvrije toren met ophaalbrug.
Vesting Weesp (9)
Bouwjaar en plaats: 1673 (oude omwalling)
Functie: Eerst het beschermen van de Vechtoevers, later de sluizen die de Vecht en de Amstel van elkaar scheiden en ten slotte de spoorlijn Hilversum-Amsterdam.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: 1859-1861: bomvrije toren met rondgaand grachtje en ophaalbrug.
1879: gracht gedempt, bomvrije toren versterkt (steunmuren en dekkingswal), bouw van twee remises met buskruitmagazijn / projectielenopvulplaats.
1983: dekkingswal afgebroken, gracht weer om de toren gegraven en toegangsbrug hersteld.
Batterij aan de Roskam (10)
Bouwjaar en plaats: 1799, ten westen van Weesp.
Functie: Verdediging van Weesp.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: In 1923 opgeheven, nu volledig verdwenen.
Fort Uitermeer (11)
Bouwjaar en plaats: 1673, op de plaats van versterkingen uit 1589.
Functie: Beschermen sluis (eerst in, later naast het fort), Gravelandse Vaart en de daarnaast gelegen weg en spoorweg naar Hilversum.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: 1845: bomvrije toren met rondgaande gracht en ophaalbrug, wijziging aardwerk.
1878: toren aangeaard, plaatsing bomvrije gebouwen in het fort. Het fort is bijna geheel verdwenen.
Fort Hinderdam (12)
Bouwjaar en plaats: 1673, op een eilandje in de Vecht, in de omgeving van het dorpje Hinderdam.
Functie: Afsluiten van de kade en het onder vuur houden van de beide Vechtoevers.
Wijziging / uitbreing bebouwing: 1880: verandering aardwerk, bomvrije wachthuis en bouw remise met ondergelegen kruitmagazijn en projectielenopvulplaats.
1934: bouw dubbele mitrailleur kazemat van gewapend beton. Het fort is nu sterk vervallen.
Het fort Kijkuit of redoute op de Kortenhoefse Zuwe (13)
Bouwjaar en plaats: 1844-1847, op de plaats van oudere versterkingen uit 1803 aan de weg Hilversum-Haarlem.
Functie: Afsluiting Kortenhoefse Zuwe met ernaast gelegen kanaal.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het was een vierkant redoute met afgeronde hoeken, met daarin een verdedigbaar bomvrij wachthuis. Bovenop een geschutsopstelling, achter een muur met schietgaten en schietsleuven, om het wachthuis een gracht met ophaalbrug.
1880: Wachthuis aangeaard, geschutsopstelling verdwenen gronddekking ervoor in de plaats, gracht om wachthuis gedempt, aan de flanken remises en in de keel een kruitmagazijn met wacht gebouwd, wal van traversen voorzien.
1886: Bouw remise, betonnen borstweringsmuren met munitienissen, aanleg batterij voor veldgeschut aan weerszijden achter het fort.
1933: Bouw kazemat van gewapend beton voor twee mitrailleurs op de plaats van de remise uit 1886.
Fort Spion of redoute aan de Bloklaan (14)
Bouwjaar en plaats: 1844-1847, op de plaats van de oude batterij de Spion.
Fort Nieuwersluis (15)
Bouwjaar en plaats: 1880-1882, op het westelijke gedeelte van oude versterkingen uit 1673 en 1746.
Functie: Beschermen damsluis in de Vecht, Vechtkaden, de spoorweg Amsterdam-Utrecht en de Keulse Vaart.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: In oude fort (1746-1880) lag de sluis in het midden van het fort.
1851: Bouw bomvrije toren met rondgaande gracht en ophaalbrug, veranderingen in het aardwerk.
1880-1882: Bomvrije toren aangeaard, bouw remises en bomvrije kazerne. Het fort is in redelijke staat.
Batterij op de westelijke Vechtoever (16)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1882, voorheen was het een deel van de wal van het oude fort Nieuwersluis.
Fort bij Tienhoven of redoute aan de Tienhovense Vaart (17)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1848-1850.
Het werk bij Maarsseveen (18)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1880-1881 ten noorden van Utrecht.
Fort aan de Klop (19)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd als aarden redoute in 1819 ten noorden van Utrecht aan de oostoever van de Vecht.
Functie: Beschermen van de Vechtkade en sluizen, flankeren van fort de Klopdijk.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: 1848: Vergroting van het fort.
1850: Bouw rond bomvrij wachthuis met rondgaande gracht en ophaalbrug.
1880: Bewapening weggehaald, functioneerde als groepsdepot (werd door voorgelegen werken gedekt). Het fort is nog in redelijke staat.
Fort de Gagel (20)
Bouwjaar en plaats: Aaangelegd in 1819 als aarden werk ten noorden van Utrecht.
Functie: Afsluiting van de Gageldijk, Kerkeindse Dijk, flankeren van de Klopdijk en bescherming van voorgelegen inundatiesluizen.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: 1848: Ingrijpende wijziging.
1850-1852: Bouw vierkant bomvrij wachthuis in de keel.
1878: Bouw bomvrije kazerne en een remise, wijziging van het wachthuis. Gebouwen nog in goede staat, de wal is gedeeltelijk geëgaliseerd.
Fort Blauwkapel (21)
Bouwjaar en plaats: Het ligt ten noorden van Utrecht en is op de plaats van de oude versterkingen uit het jaar 1787 gebouwd.
Functie: Afsluiten accessen, centraalspoorweg, de weg Utrecht-Hilversum en verdedigen van de waterkeringen ten behoeve van de derde inundatiekom.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Huidige fort 1817-1818: vorm van een regelmatig gebastioneerde vierhoek met in de keel een aarden reduit.
Verbeteringen en aanpassingen in de negentiende en twintigste eeuw (mobilisaties). Het fort verkeert in redelijke staat.
Gedekte gemeenschapswegen rond Utrecht (22)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1876 en verbonden het fort Blauwkapel met Biltstraat, Biltstraat met Vossegat en Vossegat met de vier lunetten op de Houtense Vlakte.
Fort op de Biltstraat (23)
Bouwjaar en plaats: 1816-1819, ten oosten van Utrecht.
Functie: Afsluiting van het acces, de straatweg Utrecht-De Bilt.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Gebouwd als aarden gebastioneerd fort met een aarden reduit.
Negentiende eeuw: Bouw verdedigbaar wachthuis, bomvrije kazerne, remises en schuilplaatsen.
Omstreeks 1930: Straatweg om het fort verbreed en door het fort getrokken, bomvrije kazerne in tweeën gedeeld en het reduit met wachthuis afgebroken. Bouw vijf kazematten van gewapend beton in de wal van het fort. Noordelijk deel nog redelijk intact, zuidelijk deel bebouwd met woonhuizen.
Werken bij Griftestein (24)
Bouwjaar en plaats: Deze werken zijn aangelegd in 1914-1918 ongeveer 1500 meter ten westen van het fort op de Biltstraat, ter weerszijden van de Biltstraat.
Fort 't Vossegat (25)
Bouwjaar en plaats: 1817, ten oosten van Utrecht op de noordelijke oever van de Kromme Rijn.
Functie: In de eerste plaats ter afsluiting van het acces Kromme Rijn met beide kaden, weg Utrecht-Bunnik en ter verdediging van een inundatiesluis. Door bouw van fort Rijnauwen en fort Vechten veranderde deze bestemming.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Na de bouw van fort Rijnauwen en fort Vechten: sterke vereenvoudiging (lag in de tweede linie). Van een fort met drie bastions, reduit en twee ravelijnen met gedekte weg naar een simpel in de keel open werk. Slechts resten van het fort zijn over.
De vier lunetten op de Houtense Vlakte (26)
Bouwjaar en plaats: 1819-1821, ten oosten van Utrecht.
Functie: Afsluiting van de Houtense Vlakte (een niet inundeerbare terreinstrook) en de later aangelegde spoorlijn.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het zijn bijzondere vestingwerken voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie, ze zijn namelijk voorzien van in de keel gecreneleerde en rondgaande halve bekledingsmuren (aan het eind van de vorige eeuw gesloopt).
Omstreeks 1930: In lunetten 1,3 en 4 werden betonnen kazematten van gewapend beton gebouwd. Alle vier lunetten verkeren nog in goede staat
Fort op de Ruigenhoekse Dijk (27)
Bouwjaar en plaats: 1867-1870, ten noorden van Utrecht, ten oosten van het dorp Groenekan.
Functie: Afsluiting van het acces Ruigenhoekse Dijk en ter verdediging van de keerkade tussen de eerste en de tweede inundatiekom, Utrecht van artilleriebombardementen vrijwaren.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het fort is een regelmatige, gebastioneerde vierhoek, met bomvrije kazernes, remises en schuilplaatsen.
1914-1918 en 1939-1940: Aanpassingen in beton zoals schuilplaatsen, waarnemingsposten en mitrailleuropstellingen als gevolg van de mobilisaties. Het fort verkeert in een prima staat.
Fort op de Voordorpse Dijk (28)
Bouwjaar en plaats: 1867-1870, Ten oosten van Utrecht, ten noorden van het dorp De Bilt.
Functie: Verdediging inundatiekeerkade met inundatiesluizen en duikers, Utrecht vrijwaren van artilleriebombardementen, verdediging spoorlijn Amersfoort-Utrecht.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het fort is gebouwd als een onregelmatige gebastioneerde vierhoek met bomvrije kazerne, remise en schuilplaatsen.
1879: Aardwerk gewijzigd, aanleg van een dubbele lage flank (te bereiken via een onder de wal gelegen poterne). Het fort verkeert in goede staat.
Werk aan de Hoofddijk (29)
Bouwjaar en plaats: 1877-1879, ten oosten van Utrecht.
Functie: Afsluiting van het acces de Hoofddijk. Maakte ook deel uit van de vooruitgeschoven fortenkring rond Utrecht.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het was een klein, in de keel open werk met een bomvrije kazerne en drie remises.
1914-1918: Door mobilisatie bouw van schuilplaatsen van gewapend beton.
1913: Aantal schuilplaatsen voorzien van schietgaten.
Fort bij Rijnauwen (30)
Bouwjaar en plaats: 1867-1869, bij het dorp Bunnik.
Functie: In samenwerking met het veldleger het grote acces de Houtense Vlakte en de er naast gelegen werken verdedigen ,was onderdeel van de vooruitgeschoven fortenkring rond Utrecht.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Gebouwd volgens het polygonale stelsel en is het grootste fort in de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
1877: Bouw bomvrije kazerne (zie afbeelding links) en remises, de beide poortgebouwen in de wachthuizen veranderd.
1914-1918: In de mobilisatie het glacis voorzien van loopgraven en schuilplaatsen van gewapend beton.
1939-1940: Bouw gietstalen kazemat.















Fort bij Vechten (31)
Bouwjaar en plaats: 1867-1869, ten zuiden van het dorp Bunnik.
Funcie: Nagenoeg dezelfde taak als het fort bij Rijnauwen.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het is een kruising van het polygonale en gebastioneerde systeem (bastaardsysteem).
1879-1881: Bouw van een grote bomvrije kazerne (zie afbeelding links) met remises, beide poortgebouwen in wachthuizen veranderd.
1882-1890: Aardwerk gewijzigd.
1914-1918: Loopgraven en schuilplaatsen van gewapend beton in het glacis aangebracht.
1939-1940: Bouw van o.a. drie gietstalen kazematten op de frontwal. Het fort verkeert in goede staat.










Fort bij het Hemeltje (32)
Bouwjaar en plaats: 1877-1881, ligt ten zuiden van Utrecht aan de weg Utrecht-Houten.
Functie: Verdedigen van het acces (een niet te inunderen terreinstrook) naast de Wulvenbroekse Wetering, en de spoorlijn Utrecht-'s Hertogenbosch.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het was onderdeel van de vooruitgeschoven fortenkring rond Utrecht. Het fort was voorzien van caponnière-achtige uitbouwen in de gracht met kazematten en lage flanken ter grachtsflankering, die door middel van poternes bereikbaar waren. Het fort verkeert in redelijke staat.
Batterijen aan de Overeindse Weg (33)
Bouwjaar en plaats: 1871-1873, voor het fort Jutphaas, achter een inundatiekanaal dat daar de niet inundeerbare gronden doorsnijdt.
Functie: Verdediging van de Overeindse weg, voorkomen van een eventuele afdamming van het inundatiekanaal door vijanden.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het waren oorspronkelijk aparte in de keel aan weerszijden van de weg gelegen open aarden batterijen, die later verbonden werden door een wal en werden voorzien van bomvrije gebouwen. Slechts het gehavende noordelijke deel bestaat nog.
Fort bij Jutphaas (34)
Bouwjaar en plaats: 1819-1820, aan de weg Jutphaas-Houten.
Functie: Verdedigen van een smalle, niet inundeerbare terreinstrook.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het had de vorm van een langgerekte, dwars op het acces gelegen gebastioneerde schans met een later in de keel gebouwd verdedigbaar wachthuis, van waaruit achter een vrijstaande gecreneleerde muur de keel geflankeerd kon worden. Het fort verkeert in redelijke staat.
Verdedigingswerk te Vreeswijk (35)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1787, direct naast de Lekdijk en voor het dorp Vreeswijk.
Functie: Verdedigen van voor de inundaties belangrijke sluizen.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: 1820 omgewerkt en in 1853 verbeterd.
In later stadium weinig gewijzigd, doordat het ver achter de versterkingen van Honswijk lag. Het verdedigingswerk verkeert in redelijke staat.
Werk aan de Waalse Wetering (36)
Bouwjaar en plaats: Het is gebouwd in 1875 in de buurt van het dorp Tull en 't Waal.
Batterij aan de Noorder Lekdijk (37)
Bouwjaar en plaats: Deze is gebouwd in 1910 en lag buitendijks tegen de rivierdijk, ter hoogte van de batterij aan de Waalse Wetering.
Fort Honswijk (38)
Bouwjaar en plaats: 1841-1848, staat ook bekend als fort Willem II. Het fort ligt aan de Noorder Lekdijk ten westen van het dorpje Honswijk.
Functie: Afsluiten van de rivier de Lek met de uiterwaarden, de Noorder Lekdijk met een niet inundeerbare terreinstrook tegen de binnenzijde van deze dijk en verdediging van een direct ervoor gelegen, belangrijke, inundatiehoofdinlaatsluis.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Gebouwd als een gebastioneerd aardwerk met vrijstaande bomvrije toren, omgeven door gracht met een ophaalbrug.
1879-1888: Ingrijpende verbetering, een verdieping van de bomvrije toren werd afgebroken en om de toren werd aan de oostzijde een contrescarpgalerij gebouwd. Ook werden nog een bomvrije poort en een kazemat gebouwd.
Lunet bij Honswijk of Lunet aan de Snel (39)
Bouwjaar en plaats: Het is gebouwd in 1845-1846 als een open aarden werkje, direct ten noorden van het fort Honswijk.
Gedekte gemeenschapsweg bij fort Honswijk (40)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1874-1879 achter en langs het inundatiekanaal Honswijk-Schalkwijkse Wetering, dat werd aangelegd ter verbetering van het bestaande inundatiekanaal "De Snel" uit 1842.
Werk aan de Korten Uitweg (41)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd ten noorden van het fort Honswijk aan het einde van de gedekte gemeeschapsweg die deze beide werken verbond.
Werk aan de Groeneweg (42)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd dwars op de Lekdijk ten oosten van het fort bij Honswijk in 1914-1918.
Batterij aan de zuidelijke Lekdijk (43)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1907, ligt tussen de dorpen Everdingen en Hagestein, tegen het binnentalud van de Zuider Lekdijk.
Fort Everdingen (44)
Bouwjaar en plaats: 1844-1849, op de kruising van de Zuider Lekdijk en de Diefdijk.
Functie: Afsluiten van de Lek met Zuider Lekdijk en uiterwaarden en een niet inundeerbare terreinstrook tegen de binnenzijde van deze dijk. Het fort diende ook voor de verdediging van de inundatiesluizen en het inundatiekanaal.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Gebouwd volgens gebastioneerd ontwerp, met als reduit een grote bomvrije toren omgeven door een gracht met ophaalbrug.
1873-1877: Verbetering en aanpassing, de bomvrije toren aan de oostzijde voorzien van een vrijstaande aangeaarde contrescarpgalerij. Verder bouw van remises en schuilplaatsen met kruitmagazijn / projectielenopvulplaatsen die door middel van munitieliften in verbinding stonden met bovengelegen remises. In de Lekdijk voor het fort werd een grote sluisbeer gebouwd, die het inundatiewater via de gracht en inundatiekanaal inliet. Het fort verkeert in goede staat
Werk aan het Spoel (45)
Bouwjaar en plaats: 1794, ligt op de Zuider Lekdijk voor het fort Everdingen.
Functie: Verdediging van de coupure, die men bij inundatie in de Lekdijk zou moeten maken.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: 1815: voor het werk een inundatiewaaiersluis gebouwd.
1879: Verbetering inundatiemiddelen, bouw van bomvrije gebouwen. Het werk verkeert in slechte staat.
Geschutsbanken achter de Diefdijk (46)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1879 bij het fort Everdingen als drie aarden emplacementen, gelegen tegen het westelijke talud van de Diefdijk.
Werk op de spoorweg bij de Diefdijk (47)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1880 op de spoorweg Geldermalsen-Leerdam.
Batterij aan de Diefdijk (48)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1902 als aarden batterij met een betonnen schuilplaats.
Batterij aan de Meerdijk (49)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1845 ten noorden van Asperen.
Fort / werk bij Asperen (50)
Bouwjaar en plaats: 1845-1847, op de Noorder Lingedijk bij het stadje Asperen, op de plaats van de uit 1794 daterende dijkpost "Castor".
Functie: Afsluiting van het Linge-acces met zijn kaden, verdediging van de achterliggende inundatiewaaiersluis en de daar achter gelegen waaiersluizen in de Linge.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het fort had de vorm van een halve cirkel met erin een bomvrije toren, omgeven door een gracht met ophaalbrug.
1879-1880: Gracht gedempt en noordzijde van de toren aangeaard. In deze aanaarding bevindt zich op de begane grond een remise met daaronder gelegen buskruit- en projectielenmagazijn / opvulplaats, voorzien van munitieliften.
1914-1918: Bouw scherfvrij betonnen wachthuis bij de ingang van het fort, in het oostelijk en westelijk deel van de wal scherfvrije betonnen waarnemingsposten.
1939-1940: Bouw van gewapend betonnen schuilplaatsen.
Wapenplaats bij Asperen (51)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1845 op de plaats van een versterking uit 1794. De wapenplaats ligt op de Zuider Lingedijk ter hoogte van het fort bij Asperen.
Batterij aan de Nieuwe Lingedijk (52)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1845 als een aarden batterij tegen het westelijk talud van de dijk ten zuiden van het stadje Asperen.
Fort bij de Nieuwe Steeg (53)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1878 ten oosten van Asperen, naast de Zuider Lingedijk.
Functie: Afsluiten van deze dijk met de tegen de binnenzijde van de dijk gelegen niet te inunderen terreinstrook, ondersteuning van de oudere werken van het Fort Asperen en ondersteuning van de wapenplaats.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het fort is grotendeels gebastioneerd met een in het front gelegen zogenaamde lage of open flank ter grachtsflankering. Deze was bereikbaar via een onder de wal gelegen poterne. Het fort heeft een bijzondere bomvrij kazerne, bestaande uit twee gebouwen waarvan de gevelmuren recht tegenover elkaar staan met een tussenruimte van ongeveer vier meter. Aan de oostzijde zijn de gebouwen rondom aangeaard en met elkaar verbonden. Dit omdat het fort van twee zijden door belegeringsgeschut onder vuur kon worden genomen. Het fort verkeert in goede staat.
Batterij bij de Broekse Sluis (54)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1901 ten noorden van de stad Gorinchem als aarden batterij met betonnen schuilplaats. Het ligt tegen het noordelijk talud van de Zuider Lingedijk.
Fort bij Vuren (55)
Bouwjaar en plaats: 1844, op de noordelijjke Waaldijk ten oosten van Gorinchem.
Functie: Afsluiten van het Waal-acces en bescherming van de voor en achter het fort gelegen sluizen, dekken van de oudere vesting Gorinchem tegen directe aanvallen.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het fort had als grondvorm een aarden redoute op de Waaldijk, omringd door een natte gracht. Ten noorden van het redoute lag een tot het fort behorend lunet.
1847-1849: Bouw van een grote bomvrije toren in de redoute, omgeven door een gracht met ophaalbrug.
1873-1879: Ingrijpende wijzigingen, het aardwerk van de redoute met de lunet verbonden, de bomvrije toren verlaagd en ter bescherming aan de oostzijde voorzien van een aangeaarde vrijstaande contrescarpgalerij. In het noordelijk deel een bomvrije kazerne met remises gebouwd. Het fort verkeert in goede staat.
Batterijen bij Dalem (56)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1831-1839 ten oosten van Gorinchem als drie eenvoudige aarden batterijen.
Vesting Gorinchem (57)
Bouwjaar en plaats: De omwalling dateert uit eind zestiende eeuw.
Functie: Groepsdepot en afsluiting van de rivier de Waal met Waaldijk en uiterwaarden.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: De vesting had oorspronkelijk twaalf bastions en omdat de vesting al vroeg in de negentiende eeuw door voorgelegen werken gedekt werd, is zij nauwelijks gemoderniseerd en bezit daarom weinig bomvrije gebouwen. Wel aanwezig: kazernes, artillerieloodsen en andere militaire gebouwen.
1887-1893: Merwedekanaal gegraven waardoor een bastion werd afgebroken, bouw bomvrije caponnière bij de schutsluizen.
Omstreeks 1930: Bouw kazemat van gewapend beton in het bastion aan de Zuider Lingedijk. De vesting verkeert in redelijk goede staat.
Fort Loevestein (58)
Bouwjaar en plaats: Het slot dateert uit de veertiende eeuw en de oorspronkelijke omwalling uit de zestiende eeuw.
Functie: Afsluiting van het punt waar de zuidelijke Waaldijk samenvalt met de noordelijke Maasdijk, het onder vuur houden van het voorterrein van de vesting Woudrichem.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het fort bestond uit een onregelmatige rechthoekige schans die aan de Waalzijde gedeeltelijk bemuurd was.
Eind en begin van de zeventiende- en achttiende eeuw: Omwalling enigszins gewijzigd, om de landzijde van de schans een gedekte weg aangelegd.
1852: Kelderverdieping van het oude slot in een bomvrij verdedigbaar reduit veranderd, bouw barakken voor huisvesting militairen.
1883: Bouw betonnen remise met er naast gelegen geschutsemplacementen. Fort en slot verkeren in goede staat (zijn gerestaureerd).
Batterij onder Brakel (59)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1879-1884 ten zuidwesten van het dorp Brakel aan de Zuider Waaldijk. Deze batterijen zijn berucht geworden door hun langdurige bouw die werd veroorzaakt door een zeer slechte ondergrond (er traden steeds verzakkingen op).
Batterij onder Poederoijen (60)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1879-1886 aan de Noorder Maasdijk ten zuiden van de batterij onder Brakel.
Geschutsstanden op de dam in de Maas (61)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1905 als aarden werken.
Vesting Woudrichem (62)
Bouwjaar en plaats: De omwalling dateert uit 1583-1587.
Functie: Afsluiting van de (later afgedamde) Maas met de Zuider Maasdijk, ondersteuning van Gorinchem, Loevestein en Vuren en bewaking van het direct voorgelegen inundatiekanaal met ontvangstkom en sluizen.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: In de negentiende eeuw bestond de vesting uit zeven bastions (drie aan de rivierzijde bemuurd), twee ravelijnen en twee beren. In deze eeuw weinig veranderingen (lag in minder belangrijk front en werd gedekt door voorgelegen werken).
1815: Waaiersluis dichtgemetseld.
1851: Bouw bomvrij arsenaal.
1852: Kazerne versterkt.
1867: Bouw twee bomvrije buskruitmagazijnen, alle poorten vervangen door coupures (met uitzondering van de Waterpoort). De vesting verkeert in goede staat.
Batterij in de Postweide (63)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1854 aan het einde van het inundatiekanaal voor de vesting Woudrichem.
Fort Giessen (64)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1878-1881 ten zuidwesten van het dorp Giessen.
Functie: Diende ter voorkoming van een directe aanval op de oudere vesting Woudrichem en hield ook de zuidelijke Maasdijk onder vuur.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Grondvorm van het fort ongeveer gelijk aan die van een lunet, met een bomvrije kazerne en remises. Op de gekozen plaats en inrichting van het fort kritiek: lag op niet-inundeerbaar terrein, maar was niet ingericht als een positiefort op niet-inundeerbaar terrein. Daarom in al in 1926 als vestingwerk opgeheven. Het verkeert in goede staat.
Fort aan de Uppelse Dijk (65)
Bouwjaar en plaats: 1847, Ten zuidoosten van Sleewijk, langs de weg Gorinchem-Breda. Droeg vroeger de naam Fort Altena.
Functie: Afsluiten van de weg Gorinchem-Breda en de Uppelse Dijk.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Gebouwd als een ronde aarden redoute, met een vrijstaande bomvrije toren, omgeven door een rondgaande gracht met ophaalbrug.
1877-1880: Totale omwerking tot een langgerekt gebastioneerd fort, waarbij men een verdieping van de toren sloopte en de toren aan de zuidzijde dekte door een aan weerszijden staande bomvrije kazerne. Aan de frontzijde werd ter grachtsflankering een bijzondere open flank gebouwd. (In deze periode ook de verandering van de naam). De wallen zijn nu geëgaliseerd.
Batterij aan de grote weg, achter het fort aan de Uppelse Dijk (66)
Bouwjaar en plaats: Aangelegd in 1847 tijdens de bouw van het fort aan de Uppelse Dijk.
Werk aan de Bakkerskil (67)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1878-1880 in plaats van een meer zuidelijk gelegen batterij uit 1847.
Fort bij het Steurgat (68)
Bouwjaar en plaats: Gebouwd in 1881-1882 ten zuidwesten van Werkendam.
Functie: Diende ter afsluiting van de dijk langs de Merwede en hield de rivier de Merwede en de Biesbosch onder vuur.
Wijziging / uitbreiding bebouwing: Het heeft een simpele grondvorm, is voorzien van een grote bomvrije kazerne en de remise in het front van het fort is via een poterne met de bomvrije kazerne verbonden. De wallen zijn geëgaliseerd. Het fort verkeert in goede conditie.